Viyana’dan Notlar
🏛️ 100 Yıllık Bir Gelenek Bir Kez Daha Viyana’da
1924’ten bu yana beş yılda bir düzenlenen ve Bizans tarihi ile kültürü alanındaki en büyük akademik buluşma olan Uluslararası Bizans Araştırmaları Kongresi, 24–29 Ağustos 2026 tarihlerinde Viyana’da toplandı. Dünyanın dört bir yanından araştırmacıları yüzlerce bilimsel sunum, kültürel etkinlik ve sergi kapsamında bir araya getiren kongrenin logosu, Bizans dünyasının en önemli eserlerinden biri olan Viyana Dioskorides el yazmasından ilham alıyor.
512 yılında Konstantinopolis’in önde gelen hamilerinden Anicia Juliana’ya ithaf edilen bu yazmanın 6v yaprağında yer alan, iç içe geçmiş kareler ve bir daireden oluşan kompozisyon; bilgi alışverişini, araştırmacılar arasındaki ağı ve farklı disiplinlerin uyumunu simgeliyor. Juliana’nın yanında yer alan Basiret (φρόνησις) ve Cömert Ruhluluk (μεγαλοψυχία) alegorileri de bilgelik ve himayeyi temsil ediyor. Konstantinopolis’ten Osmanlı sarayına, oradan da 1569’da Viyana’ya uzanan yolculuğunun ardından bugün Avusturya Milli Kütüphanesi’nin en değerli hazineleri arasında yer alan Viyana Dioskorides, UNESCO Dünya Belleği Kütüğü’ne kayıtlı, evrensel öneme sahip bir el yazması. Aynı motif, 1981’de Viyana’da düzenlenen 16. Uluslararası Bizans Araştırmaları Kongresi’nde de kullanılmıştı. Aradan geçen 45 yılın ardından kongre ikinci kez Viyana’da düzenlenirken, bu tarihi sembol de yeniden kongrenin görsel kimliğine taşındı.
🎶 Nihavend Longa’dan Horon’a: Açılış Töreni
Kongrenin açılış töreninin güzel sürprizlerinden biri, Baroque Arabesque isimli müzik grubunun, geçmişten bugüne kongre hazırlıklarının anlatıldığı slayt gösterisine Nihavend Longa ile eşlik etmesi oldu. Türk musikisinin en tanınmış, en hareketli ve en çok çalınan sözsüz eserlerinden biri olan ve Kevser Hanım tarafından bestelenen eser, açılış törenine farklı bir renk kattı.
Avusturya Federal Cumhurbaşkanı Dr. Alexander Van der Bellen’in onursal himayesi altında Viyana Üniversitesi, Avusturya Bilimler Akademisi ve Uluslararası Bizans Araştırmaları Birliği (Association Internationale des Études Byzantines – AIEB) tarafından düzenlenen kongrenin açılış törenine video mesajla katılan Avusturya Kadın, Bilim ve Araştırma Bakanı Eva-Maria Holzleitner, kongrenin ilk günü öğleden sonra gerçekleştirilen genel oturuma da katılarak kongre katılımcıları ile bir araya geldi ve özellikle kongreyi düzenleyen komitenin başında Claudia Rapp’ın yer almasının, bir kadın akademisyenin bu görevi üstlenmesinin öneminin altını çizdi.
2024 yılında yüzüncü yılını kutlayan Uluslararası Bizans Araştırmaları Kongresi’nin açılış konuşmalarında Viyana Üniversitesi Rektörü, Avusturya Bilimler Akademisi Başkanı ve AIEB Başkanı tarafından özellikle kamu kaynaklarının daha da artan sınırlılığı, farklı alanlar arasında bu kaynaklara erişim konusunda yaşanan rekabet ve toplumun Bizans araştırmalarına yönelik merak ve ilgisi üzerinde duruldu.
Düzenleme Komitesi konuşmaları öncesinde Baroque Arabesque bu defa Horon çalarak törene yeniden canlılık ve enerji getirdi. Ardından Düzenleme Komitesi Başkanı Claudia Rapp, Başkan Yardımcısı Andreas Rhoby ile Başkan Vekilleri Krystina Kubina ve Nikos Zagklas söz aldı.
🌍 Viyana: Bizans Araştırmalarının Canlı Merkezlerinden Biri
Konuşmalarda, 1981’de Viyana’da ilk kez düzenlenen kongreden ve Alois Riegl, Josef Strzygowski ve Otto Demus gibi öncü isimlerle şekillenen kentteki Bizans çalışmalarının tarihçesinden hareketle, alanın günümüzde ulaştığı noktaya değinildi. Viyana Üniversitesi Bizans ve Modern Yunanca Çalışmaları Bölümü, Avusturya Bilimler Akademisi Bizans Araştırmaları Bölümü ve Orta Avrupa Üniversitesi (Central European University – CEU) bünyesinde yürütülen çalışmaların Viyana’yı Bizans araştırmalarının canlı merkezlerinden biri haline getirdiği vurgulandı. Bu kurumların sunduğu program ve araştırma projelerinin yanı sıra Tabula Imperii Byzantini, Lexikon zur byzantinischen Gräzität, Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit ve Patriarchatsregister gibi uzun soluklu çalışmalar ile Bizans Yunancası Yaz Okulu ve Uluslararası Geç Antik Çağ ve Bizans Çalışmaları Lisansüstü Konferansı’nın özellikle genç araştırmacılar açısından önemli olanaklar sunduğu belirtildi.
♻️ 57 Ülke, 1500 Katılımcı ve “Yeşil Kongre”
Kongrenin organizasyonuna ilişkin olarak ise 57 ülkeden 1500 katılımcının etkinlikte yer aldığı aktarıldı. Yaka kartlarında unvan ve kurum bilgilerine yer verilmemesinin, hiyerarşik ayrımları azaltmaya yönelik bilinçli bir tercih olduğu ifade edildi. Ayrıca kongrenin “yeşil etkinlik” olarak sertifikalandırıldığı ve katılımcı çantalarının Strauss kutlamalarından kalan malzemelerin geri dönüştürülmesiyle hazırlandığı belirtildi. Kahve ikramlarında yıkanarak yeniden kullanılabilen ve dönüştürülmüş malzemeden yapılmış bardakların tercih edilmesi, plastik veya şişelenmiş su yerine katılımcılara dağıtılan mataralarla musluk suyu tüketiminin teşvik edilmesi ve ikramların vejetaryen veya vegan seçeneklerden oluşması da kongrenin çevresel sürdürülebilirlik yaklaşımının somut uygulamaları arasındaydı.
🔎 “Byzantium beyond Byzantium”: Bizans’ın Ötesinde Bizans
Kongrenin ana teması “Byzantium beyond Byzantium” (Bizans’ın Ötesinde Bizans) olarak belirlenmişti. Bu temayla Bizans çalışmalarının geleneksel zamansal ve coğrafi sınırlarının ötesine taşınması; Bizans kültürünün modern dönemdeki varlığı ve alımlanmasının, Bizans’ın farklı coğrafya ve kültürlerle etkileşimlerinin, ayrıca komşu disiplinler, bilimler ve yapay zeka ile kurulan yeni ilişkilerin ele alınması hedeflendi. Bu yaklaşımın, Claudia Rapp’ın 2016’da Belgrad’da düzenlenen kongrede Bizans’ın artık alanın kurucu isimlerinin tahayyül edemeyeceği akademik bağlamlarda ve coğrafyalarda çalışıldığı yönündeki tespitinin günümüzde ulaştığı noktayı yansıttığı ifade edildi.
📚 1.250 Bildiri, 48 Yuvarlak Masa, 75 Tematik Oturum, 172 Serbest Bildiri Oturumu
Kongrenin geniş kapsamı programın yapısına da yansıdı. Yaklaşık 1.250 bildiri ve 20 poster sunumunun yer aldığı program; bir ana konferans, altı genel oturum, 48 yuvarlak masa, 75 tematik oturum ve 172 serbest bildiri oturumundan oluştu. Genel oturumlarda biyolojik veriler ışığında Bizans dünyasından Bizans edebiyatının yüzyıllar içindeki serüvenine, Bizans dünyasındaki çeşitliliklerden Roma mirasının Bizans sonrasındaki etkilerine, Orta Avrupa’da Bizans’tan Bizans’ın kaybolan ve yeniden keşfedilen izlerine kadar uzanan geniş bir konu yelpazesine yer verildi. Böylece kongrenin ana temasındaki “ötesinde” vurgusu, hem coğrafi ve kronolojik sınırların aşılması hem de Bizans araştırmalarının yeni yöntem ve disiplinlerle buluşturulması üzerinden programın bütününe yansıtıldı.
🏺 Bilimsel Oturumların Ötesinde
Kongre kapsamında bilimsel oturumların yanı sıra Bizans dünyasını farklı yönleriyle ele alan kapsamlı bir yan etkinlik programı da düzenlendi. Programda sergiler, rehberli müze ve koleksiyon turları, kent gezileri, konserler, film gösterimleri, performanslar, uygulamalı atölyeler, networking buluşmaları, kitap sergisi ve yeni yayınların tanıtıldığı toplantılar yer aldı. Sergilerde Bizans gündelik yaşamından mühür ve sikkelere, post-Bizans ikonlarından Efes’in maddi kültürüne, şeker ve kahvenin küresel tarihinden erken Hristiyan ve Gürcü sanatının çağdaş yorumlarına kadar geniş bir konu yelpazesi ele alındı. Rehberli turlar ve sunumlar ise Yunanca, Süryanice ve Ermenice yazma koleksiyonları, palimpsestler, Efes buluntuları ve Viyana’nın dini ve kültürel mirası gibi konular üzerinden katılımcıları kentin önemli koleksiyon ve araştırma merkezleriyle buluşturdu.
🎭 Müzik, Film ve Performans
Kongrenin kültürel programında müzik ve performans da önemli bir yer tuttu. Baroque Arabesque konseri Doğu ve Batı müzik geleneklerini bir araya getirirken, Bizans ilahileri ile çağdaş müziği buluşturan konserler, Bizans metinlerinin farklı dillerde seslendirildiği Theatron, Orta Çağ Nubya’sındaki iktidar ve statüyü yeniden üretilen kıyafetler üzerinden ele alan Costumes of Authority (İktidar Giysileri) ile film gösterimleri, akademik konuların farklı ifade biçimleriyle sunulmasına imkan sağladı. Bizans ilahisi ve ebru gibi alanlardaki uygulamalı atölyeler ile tarihsel masa oyunları da katılımcıların kültürel mirasla doğrudan ve deneyimsel bir ilişki kurmasını amaçladı.
🗺️ Viyana da Kongrenin Bir Parçasıydı
Kent turları aracılığıyla Viyana’nın Bizans ve daha geniş Orta Çağ dünyasıyla ilişkileri de kongre programına dahil edildi. Viyana’nın Konstantinopolis, Haçlı Seferleri ve Orta Çağ’ın kıtalararası ticaret ağlarıyla bağlantıları; Osmanlıların Viyana’ya bakışı ve kentteki Osmanlı varlığı; ayrıca salgınlar, seller, yangınlar ve iklimsel değişimler üzerinden kentin çevre tarihi ele alındı. Böylece Viyana yalnızca kongrenin gerçekleştiği mekan olarak değil, tarihsel katmanları araştırma konularıyla ilişkilendirilen bir çalışma alanı olarak da programa dahil edildi.
🤝 Genç Araştırmacılar, Networking ve Yeni Yayınlar
Genç araştırmacıların akademik çevrelerle ilişki kurmasına yönelik etkinliklere de özel önem verildi. Öğrenci ve erken kariyer araştırmacılarını bir araya getiren networking buluşmaları, akademik yayıncılık ve iş birliği imkanlarının tartışıldığı toplantılar, Bizans dilleri ve edebiyatlarının öğretimine ilişkin deneyim paylaşımı ve AIEB Gelişim Komisyonu tarafından ortaklaşa düzenlenen Opportunities Forum (Akademik Fırsatlar Forumu) aracılığıyla fon, burs ve araştırma desteği olanakları hakkında bilgi paylaşımı sağlandı. Kitap sergisi ve kitap tanıtımları ise güncel Bizans araştırmalarının geniş konu çeşitliliğini görünür kılarak araştırmacıları yeni yayınlar, yayın projeleri ve akademik yayıncılık çevreleriyle buluşturdu. Tanıtılan çalışmalar Bizans tıbbı, kilise tarihi, ikonalar, epigrafi, edebi aktarım, Orta Çağ Bulgaristanı, el yazmaları ve metin neşirlerinden Bizans çalışmalarının kavramsal sınırlarını yeniden düşünmeye yönelik yeni yayın dizilerine kadar uzanan geniş bir alanı kapsadı.
Bu çeşitlilik, kongrenin yalnızca araştırma sonuçlarının sunulduğu bilimsel bir toplantı değil, aynı zamanda akademik etkileşimi güçlendiren, genç araştırmacıları destekleyen, kültürel mirasın doğrudan deneyimlenmesine imkan sağlayan ve Bizans çalışmalarını daha geniş bir kamuyla buluşturan çok yönlü bir platform niteliği taşıdığını gösterdi.
🇬🇷 Sıradaki Durak: Atina 2031
Yoğun geçen altı günün ardından kongre, 29 Ağustos akşamı gerçekleştirilen kapanış töreniyle sona erdi. Törende bir sonraki kongrenin ev sahibi ile AIEB’nin yeni başkanı açıklandı. Yapılan seçimi önde tamamlayan Yunanistan, böylece kongreye dördüncü kez ev sahipliği yapmaya hak kazandı. 1930’da Atina’da düzenlenen 3. Kongre, 1953’te Selanik’te gerçekleştirilen 9. Kongre ve 1976’da yine Atina’nın ev sahipliği yaptığı 15. Kongre’nin ardından, 26. Uluslararası Bizans Araştırmaları Kongresi 2031’de Atina’da gerçekleştirilecek. Böylece kongre 55 yıl aradan sonra yeniden Atina’ya dönmüş olacak. Yunanistan Düzenleme Komitesi, kongrenin ana temasının Enduring Byzantium (Süregelen Bizans) olacağını ve etkinliğin Atina’nın merkezinde, Atina Üniversitesi’nde gerçekleştirileceğini açıkladı.
👤 AIEB’nin Yeni Başkanı
Kapanış töreninin bir diğer önemli duyurusu ise AIEB’nin yeni başkanlığına, Viyana’daki kongrenin Düzenleme Komitesi Başkanı Claudia Rapp’ın seçilmesi oldu. Rapp, konuşmasında 45 yıldır Bizans alanında çalıştığını ve bu sürenin 22 yılını ABD’de geçirdiğini belirterek AIEB’nin uluslararası ölçekte genişlemeye devam ettiğinin altını çizdi. Şili’nin de Birliğe katılmasıyla milli komite sayısının 42’ye ulaştığını aktardı.
AIEB başkanlığını yalnızca onursal bir görev olarak görmediğini vurgulayan Rapp, yeni dönemde iş birliği ve ortak çalışmayı artırmayı hedeflediğini ifade etti. AIEB bünyesinde faaliyet gösteren komisyonların da bu süreçte etkin bir rol üstleneceklerine dikkat çekerek, özellikle Bizans çalışmalarının daha geniş çevrelere ulaştırılması, desteklenmesi ve uluslararası niteliğinin güçlendirilmesi ile yapay zekanın beraberinde getirdiği fırsat ve tehditlerin aciliyet duygusuyla ele alınması gerektiğini vurguladı.
📣 AIEB Gelişim Komisyonu Başkanlığı
Rapp ayrıca, AIEB’nin iletişim ve dijital görünürlüğünü güçlendirmeyi ve genç araştırmacıları desteklemeyi amaçlayan Gelişim Komisyonu’nun başkanlığına Bizantolog’un kurucu ve yürütücü üyesi Zeynep Olgun’un getirildiğini açıkladı. AIEB Bülteni ve web sitesinin geliştirilmesi, akademik veri ve proje listelerinin güncel tutulması, sosyal medya faaliyetlerinin yürütülmesi ve genç araştırmacılara yönelik mesleki ve akademik etkinliklerin düzenlenmesi komisyonun başlıca görevleri arasında yer alıyor. Bizantolog’un haftalık bültenlerinin de yaratıcısı olan Zeynep’in öncülüğünde Gelişim Komisyonu’nun yeni dönemde çok başarılı çalışmalara imza atacağına içtenlikle inanıyoruz.