Cemre Melis Yordamlı’nın Gözünden…
25. Uluslararası Bizans Çalışmaları Kongresi, “Bizans’ın Ötesinde Bizans” tematik çerçevesiyle, güncel yaklaşımların nabzının tutulduğu ve disiplinin geleceğinin tartışıldığı yoğun bir program kapsamında elli iki ülkeden bin beş yüz katılımcıyı Viyana’da ağırladı. Kongrenin en önemli katkısı, Bizans’ın ötesine yalnızca karşılaştırmalı akademik çalışmalarla değil, aynı zamanda bilgi üretim sürecindeki kapsayıcı ve yaratıcı iş birlikleriyle, yapay zekâ gibi teknolojik gelişmelerin alanımıza getirdiği perspektiflerin daha yakından takip edilmesiyle ve disiplinin toplum, uluslararası bürokrasi ve fon kurulları gibi farklı gruplarla kurduğu köprülerle geçilebileceğinin altını bir kez daha çizmesiydi.
Sınırları aşan ortaklıklar kapsamında Türkiye, Yunanistan ve Bulgaristan’dan farklı disiplinlerden araştırmacıları bir araya getiren BRIA Projesi, Trakya bölgesinin Bizans mirasını belgelemekle kalmayıp yirminci yüzyılın başındaki savaşlar ve zorunlu yer değiştirmeler sonucunda parçalanmış bir coğrafyayı ortak bir araştırma zemini üzerinde değerlendirmesi bakımından kongrede benim için öne çıkan paneller arasındaydı.
Kapsayıcılığın ve ortak üretim süreçlerinin yalnızca projelerle sınırlı kalmaması, aynı zamanda dersliklere de taşınması gerektiğini vurgulayan çarşamba günü öğle arasında düzenlenen “Teaching Byzantine Languages and Literatures” atölyesi de kongrenin amacına hizmet eden eğlenceli ve öğretici bir deneyimdi. Bu kısa çalışmada öğrenciler ve eğiticiler bir araya gelerek dil öğretiminin nasıl bir diyalog düzlemine oturtulabileceğini, öğrencilerin ve eğiticilerin beklentileri arasında nasıl bir denge kurulabileceğini ve eğiticilerin karşılaştığı tematik ve kronolojik sorunların nasıl aşılabileceğini tartıştılar; alternatif eğitim modelleri üzerine fikir alışverişinde bulundular. Bu tür tartışmaların Türkiye’deki klasik diller eğitiminin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması çabalarına ivme kazandıracağına inanıyorum.
Kongrede tartışılan iş birliği ve kapsayıcılık meseleleri, Bizans araştırmalarının geleceğine ilişkin daha geniş sorularla da kesişti. Yapay zekâ tartışmaları, güncel siyasi eğilimler ve küresel ölçekte beşerî bilimler alanında yaşanan bütçe kesintileri bağlamında disiplinin geleceğinin nasıl şekilleneceğinin farklı alanlardan uzmanlarla ele alındığı “Building Byzantium’s Future in the Humanities” forumu bu açıdan özellikle dikkate değerdi. Bu forum, Bizans çalışmalarının akademi koridorlarının ötesine çıkarak küresel ekonomik ve siyasi koşullara nasıl tepki verdiği ve akademinin toplumla olan bağını gelecekte nasıl yeniden tesis edeceği konularının ele alınması açısından önemliydi. Ayrıca, beşerî bilimlerin giderek artan bütçe kısıtlamaları karşısında sıklıkla karşılaştığı “pragmatizm” ve “günümüzle bağlantı” sorularını bir kez daha gündeme getirmesi açısından kayda değerdi. Bu tartışmaların, geçtiğimiz Mayıs ayında Viyana Üniversitesinin de dâhil olduğu geniş katılımlı ve 2028’den itibaren öngörülen bütçe kesintilerine karşı düzenlenen protestodan yalnızca birkaç ay sonra gerçekleşmesinin de ayrıca önemli olduğunu düşünüyorum.
Son olarak, kongrenin ana temasında öne çıkan kapsayıcılık ve ülkeler arası etkileşim hedeflerinin hayata geçirilmesinin önündeki en önemli bürokratik engellerden biri olan vize sorununa değinmek gerekiyor. Bu sorunun gelecek kongrelerde daha görünür biçimde gündeme getirilmesi ve çözüm yollarının geliştirilmesinde kongre komitelerinin daha aktif rol üstlenmesi gerektiğini düşünüyorum. Nitekim Türkiye’den bildirileri kabul edilen bazı araştırmacılar, karşılaştıkları vize sorunları nedeniyle ne yazık ki kongreye katılamadı. Uluslararası ve kapsayıcı bir akademik ortam oluşturma hedefi açısından değerlendirildiğinde, araştırmacıların bilimsel programa kabul edilmiş olmalarına rağmen bürokratik engeller nedeniyle kongreye erişememeleri, üzerinde özellikle durulması gereken bir sorun olarak karşımıza çıkıyor.
Kapsayıcılığın yalnızca bilimsel programa erişimle değil, kongre süresince katılımcıların kendilerini güvende ve desteklenmiş hissetmeleriyle de ilişkili olduğunu düşünüyorum. Bu bakımdan kongrede aktif olarak görev alan “farkındalık ekibi”ni (awareness team), katılımcıların iyi olma hâlini destekleyen ve gelecek kongrelerin programlarına da entegre edilmesi durumunda etkinliklerin ayrımcılık, taciz ve sınır ihlallerine karşı daha güvenli hâle gelmesine katkı sağlayabilecek önemli bir uygulama olarak görüyorum. Böylece kongrenin kapsayıcılık iddiası yalnızca akademik iş birliklerinin çeşitlendirilmesiyle sınırlı kalmayıp araştırmacıların kongreye erişiminden etkinlik boyunca yaşadıkları deneyime kadar uzanan daha bütüncül bir çerçevede ele alınabilir.
Bu açıdan bakıldığında, 2031 yılında Atina’da “Enduring Byzantium” temasıyla gerçekleştirilecek 26. Uluslararası Bizans Çalışmaları Kongresi’nin, Viyana’da öne çıkan insan deneyimi, iklim krizi, göç ve çoklu kriz dönemlerinde toplumsal değişim gibi konuları daha da geliştirmesini umuyorum. Bununla birlikte, bir sonraki kongrenin yalnızca Bizans araştırmalarının geleceğine ilişkin yeni akademik tartışmalara alan açmakla kalmayıp araştırmacıların iyi olma hâlini gözeten, uluslararası katılımın önündeki bürokratik engellerin azaltılması için daha etkin mekanizmalar geliştiren ve böylece kapsayıcılığı hem bilimsel hem de kurumsal düzeyde güçlendiren bir yaklaşım benimsemesini temenni ediyorum.