Zeynep Olgun’un Gözünden…
Bizans çalışmaları, üretimi yoğun olarak İngilizce olan diğer birçok beşeri bilimler alanının aksine, çok dilliliğini korumaya devam ediyor. Örneğin, hukuken Paris merkezli olan Uluslararası Bizans Çalışmaları Derneği’nin (Association Internationale des Études Byzantines – AIEB) Fransa’da tescil edilmiş olan tüzüğünün Fransızca versiyonu tek geçerli metin olarak kabul ediliyor. Keza, 25. Uluslararası Bizans Çalışmaları Kongresi (ICBS) açılış konuşmasını yapan AIEB önceki başkanı Antonio Rigo da konuşmasını Fransızca yapmayı tercih etti. Onu takip eden keynote konuşması da Louvre Müzesi Bizans ve Doğu Hristiyan Sanatı Bölümü’nün direktörü Maximilien Durand tarafından Fransızca olarak yapıldı. Geliştirme Komitesi koordinatörü olarak katıldığım Genel Kurul toplantısında da benzer bir durum gözlemledim. Birçok ulusal delege konuşmalarına İngilizce başlayıp Fransızca devam etti, bazı konuşmalar ise tamamen Fransızca yapıldı. AIEB’nin Genel Kurul raporlarına göz atarsanız (ki fark ettiyseniz, kullandığımız resmi kısaltma da derneğin Fransızca adından geliyor) tutanakların bazı bölümlerinin de Fransızca olduğunu görebilirsiniz. Bu durumda dernek tarafından düzenlenen Kongre’nin de birden fazla resmi dile sahip olması şaşırtıcı değil. Katılımcılar, alanın en yaygın kullanılan akademik dilleri arasında yer alan İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca ve Modern Yunanca dillerinde sunum yaptılar.
Bununla ilgili birkaç gözlemimi paylaşmak isterim. Elbette dil öğrenmenin bilişsel, kültürel ve kişisel yararları tartışılmaz. Öncelikle, alanımızda çalışan akademisyenlerin literatürü takip edebilmesi için birden fazla dil bilmesi kaçınılmaz. Hatta benim yetiştirildiğim akademik gelenekte, bir çalışmanın kaynakçasının yalnızca tek bir dildeki kaynaklara dayanması kabul edilemez. Peki bu dillerin hepsini gerçekten konuşabiliyor veya bilimsel bir sunum yapıldığında anlayabiliyor muyuz? Bence akademik çalışma ve literatür takibi dışında, bu dillere hakimiyet geçmişte çok daha yaygın olmasına rağmen giderek azalıyor. Yapay zekanın ve dil teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte farklı dillerdeki literatürü o dili konuşacak seviyede öğrenmeden takip etmek artık çok daha kolaylaştı. Bununla beraber, Bizans çalışmaları alanına farklı sosyal grupların erişimi arttıkça, yeni kuşak akademisyenlerin dil eğitimi geçmişleri de çeşitleniyor, bunların önemli bir kısmı çok küçük yaşlardan itibaren birden fazla yabancı dil öğrenme imkanına sahip olarak yetişmiyor.
Kongre’ye dönersek, elbette resmi dillerde sunumlar yapılması beklenen bir durumdu. Ancak merak ettiğim bir nokta, örneğin bütün sunumların Yunanca yapıldığı oturumların izleyicilerinin büyük ölçüde Yunanistan’dan gelen akademisyenlerden oluşup oluşmadığıydı. Eğer durum buysa, bu tür bir panel fiilen neredeyse ulusal bir panele dönüşmüş olmuyor mu?
Benim özellikle ilginç bulduğum bir diğer nokta, programda sunum başlıklarının İngilizce olmasına rağmen sunumların başka dillerde yapıldığı oturumlardı. Örneğin İtalyanca bilmiyorsanız, başlığı programda İngilizce olan bir sunumun İtalyanca yapılacağını salona girdikten sonra fark etmek biraz ters köşe etkisi yaratabiliyor. Belki de yalnızca sunum dilinin programda daha açık biçimde belirtilmesi ve İngilizce dışındaki, daha az sayıda olan Fransızca, Almanca, İtalyanca ve Modern Yunanca sunumların, uygun olduğunda, oturumların sonlarına yerleştirilmesi bu durumu bir ölçüde değiştirebilir. Böylece bu dilleri konuşulduğunda takip edemeyen izleyicilere başka bir panele geçme veya mola verme imkanı tanınmış olur.
Buna rağmen, ICBS 2026’da farklı ülkelerden ve farklı dil geçmişlerinden gelen bin beş yüz kadar akademisyenin bir arada olması çok değerliydi. Hala yarım yamalak konuştuğum Modern Yunancamla Yunanlı meslektaşlarımla sohbet etmeye çalışmaktan özellikle büyük keyif aldım. Bizans çalışmalarının bu kadar farklı dili ve kültürü bir araya getirmesi, aslında alanımızın önemli artılarından biri olarak da görülebilir. Ancak bunun gelecekte nasıl şekilleneceğini tahmin etmek zor. Örneğin, Kongre Türkiye’de gerçekleşmiş olsaydı, Türkçe resmi dillerinden biri olacaktı. Bildiğim kadarıyla daha önce resmi dil olan Rusça, politik nedenlerden dolayı çıkartıldı. Bu Kongre’de Çin’den ve Türkiye’den gelen çok sayıda akademisyen vardı. Bu dillerde üretilen akademik çalışmaların artmaya devam etmesi halinde, AIEB ve gelecekteki Kongre organizatörleri bu dilleri de resmi dillere ekleyecek mi? Yoksa beşeri bilimlerde İngilizce hakim dil olmaya devam ettikçe, alan olarak İngilizce etrafında birleşmek zorunda mı kalacağız?